જે પારણું ઝુલાવવાનું આપણે ભૂલી ગયા
જે પારણું ઝુલાવવાનું
આપણે ભૂલી ગયા
આજે રાત્રે, સમગ્ર ભારતમાં હજારો પારણાં ઝૂલશે.
દીવાઓથી ઝગમગતા મંદિરોમાં, ફૂલોની સુગંધથી મહેકતા ઘરોમાં, ભજનોથી ગુંજતા આંગણાંમાં, ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના બાલરૂપને સજાવેલા પારણામાં પ્રેમથી પધરાવવામાં આવશે. હાથ જોડાશે. ઘંટો વાગશે. ભક્તો ગાશે. અને મધરાતે, તેમના જન્મની એ અમર કથા ફરી એક વાર આપણાં હૃદયમાં જીવંત થશે.
ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનો જન્મ મહેલમાં થયો નહોતો.
કોઈ આરામ અને ઉત્સવ માટે તૈયાર કરાયેલા ઓરડામાં નહીં.
તેમનો જન્મ જેલની કોટડીમાં થયો હતો.
તેમનો પહેલો શ્વાસ સાંકળોની દુનિયામાં આવ્યો હતો. તેમની પહેલી રાત ભયની છાયા નીચે ખૂલી હતી. તેમના માતા-પિતાએ તેમને ઉત્સવની સ્વતંત્રતાથી નહીં, પરંતુ લાચાર આશા અને ધ્રૂજતા પ્રેમથી જોયા હતા.
અને છતાં, એ રાત માત્ર કેદની કથા બનીને રહી નહોતી.
સાંકળો ઢીલી પડી. દરવાજા ખૂલી ગયા. પહેરેદારો ઊંઘી ગયા. અને વસુદેવ — એક એવા પિતા, જેમના હાથમાં માત્ર બાળક નહોતું, પણ આખી દુનિયાનો ભાર હતો — નવજાત ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને ઉફનતી યમુનાના પાણી ઉપર ઊંચા પકડીને વાવાઝોડામાંથી પસાર થયા, જેથી બાળક સુરક્ષિત સ્થળે પહોંચી શકે.
આપણે વાવાઝોડાને ઉજવતા નથી.
આપણે ભયને ઉજવતા નથી.
આપણે બાળકને ઉજવીએ છીએ.
આપણે એ પિતાને ઉજવીએ છીએ, જેમણે બાળકને પોતાની બાહોમાં લઈને અંધકારમાંથી પસાર કરાવ્યો. આપણે એ માતાને યાદ કરીએ છીએ, જેણે વિયોગનો ઘાવ સહન કર્યો. આપણે એ દિવ્ય પ્રકાશને વંદન કરીએ છીએ, જેને કોઈ દીવાલો ક્યારેય રોકી શકી નહીં.
કદાચ એટલા માટે જ, દર જન્માષ્ટમીના દિવસે પારણું ઝૂલે છે.
તે શ્રદ્ધા માટે ઝૂલે છે. તે પ્રેમ માટે ઝૂલે છે. તે એ બાળક માટે ઝૂલે છે, જે કેદમાં જન્મ્યો હતો, છતાં આખા બ્રહ્માંડનો હતો.
પરંતુ આજે રાત્રે, જ્યારે હું ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનું પારણું ઝુલાવું છું, ત્યારે મારા અંતરમાં એક બીજો શાંત પ્રશ્ન ઊભો થાય છે.
આ પ્રશ્ન કોઈને દોષ આપવા માટે નથી. આ પ્રશ્ન કોઈ આક્ષેપ કરવા માટે નથી. આ પ્રશ્ન માત્ર યાદ રાખવા માટે છે.
અથવા જીવતા બાળકનું શું થાય છે?
હું આ પ્રશ્ન કોઈ વિદ્વાન તરીકે બહારથી જોઈને પૂછતો નથી. હું આ પ્રશ્ન એક એવા માણસ તરીકે પૂછું છું, જેણે કેદની દીવાલોની અસર નજીકથી જોઈ છે. એક વાર માણસે અંદરની દુનિયા જોઈ હોય, પછી ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના જન્મની કથા દર વર્ષે પહેલાની જેમ સાંભળાતી નથી.
જે માન્યતા આપણે વારંવાર કહીએ છીએ — પણ હવે તેને સાબિત કરવાની જરૂર છે
લગભગ દરેક ભારતીય ઘર એક માન્યતા હૃદયથી જાણે છે:
આપણે આ વાત સરળતાથી કહી દઈએ છીએ. બાળકને જોઈને આપણું મન નરમ થઈ જાય છે, કારણ કે ક્યાંક અંદરથી આપણે માનીએ છીએ કે બાળપણમાં કંઈક મૂળભૂત રીતે પવિત્ર છે.
જ્યારે આપણે પારણું ઝુલાવીએ છીએ, ત્યારે આપણે માત્ર એક ધાર્મિક વિધિ કરતા નથી. આપણે આપણાં સૌથી ઊંડા રક્ષણાત્મક પ્રેમને વ્યક્ત કરીએ છીએ — એ જ પ્રેમ, જે પ્રાર્થના કરે છે કે દરેક દીકરી અને દરેક દીકરો દુનિયાના વાવાઝોડાથી સુરક્ષિત રહે.
પરંતુ જો આ માન્યતા આપણી આધ્યાત્મિક સત્યતા છે, તો આજે રાત્રે એક પ્રશ્ન અનિવાર્ય બની જાય છે.
જો નાનું બાળક દિવ્યતાનું સ્વરૂપ છે, તો એ દિવ્યતાનું શું થાય છે, જ્યારે તે કોઈ મહિલા જેલના વોર્ડમાં શ્વાસ લે છે?
એ શિશુનું શું, જેના જીવનની શરૂઆત મંદિરના દીવાના ઉષ્માભર્યા પ્રકાશથી નહીં, પરંતુ જેલની દીવાલની ઠંડી છાયાથી થાય છે?
કે પછી માત્ર એ બાળકોને, જેને આપણે જોઈ શકીએ છીએ?
બાળક કાયદો શું સમજે? શિશુ દોષ, સજા અથવા રેકોર્ડ શું સમજે? નવજાતને ગુનો, કેસ અથવા કેદનો અર્થ શું ખબર?
બાળક તો માત્ર ઉષ્મા ઓળખે છે. બાળક તો માત્ર ભૂખ ઓળખે છે. બાળક તો માત્ર સ્પર્શ ઓળખે છે. બાળક તો માત્ર માતાના શ્વાસની લય ઓળખે છે.
તેથી આજે રાત્રે, જ્યારે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના સજાવેલા પારણાં મંદિરોમાં ઝૂલશે, ત્યારે મારા મનમાં એક નમ્ર પ્રશ્ન ઊભો થાય છે:
શું દરેક શિશુ પાસે ઉષ્મા છે?
શું દરેક નાનકડા જીવનને બાળપણ જેવું નરમપણું મળે છે?
આ પ્રશ્ન કોઈની સામે નથી. આ પ્રશ્ન આપણા સૌ માટે છે — સમાજ માટે, વ્યવસ્થા માટે, ભક્તો માટે, નાગરિકો માટે, અને એ દરેક માણસ માટે, જેણે ક્યારેય કોઈ બાળકને જોઈને પોતાનું હૃદય નરમ બનતું અનુભવ્યું હોય.
કારણ કે ભક્તિ માત્ર એ નથી, જે આપણે મૂર્તિ સમક્ષ અર્પણ કરીએ છીએ. ભક્તિ એ પણ છે, જે આપણે પ્રાર્થના પૂરી થયા પછી યાદ રાખીએ છીએ.
જેનો સ્પષ્ટ જવાબ મને મળી શક્યો નહીં
આ લખતા પહેલાં, મેં એક સરળ જવાબ શોધવાનો પ્રયાસ કર્યો.
મંદિરના ઘંટનાદ અને ભજનોની વચ્ચે, હું જાણવું ઇચ્છતો હતો:
મને તેનો કોઈ સ્પષ્ટ જાહેર જવાબ મળી શક્યો નહીં.
એનો અર્થ એવો નથી કે જવાબ ચોક્કસપણે “ના” છે. પરંતુ એવું લાગે છે કે આ પ્રશ્ન કદાચ એટલો નાનો માનવામાં આવ્યો છે કે કોઈએ તેને પૂરતા ઊંચા અવાજે પૂછ્યો જ નથી. કદાચ તે ગણાયો નથી. કદાચ તે નોંધાયો નથી. કદાચ તે અહેવાલોની ભાષામાં ક્યાંક ગુમ થઈ ગયો છે.
આ મૌન આ લેખનો બાજુનો મુદ્દો નથી.
આ મૌન જ આ લેખનો મૂળ મુદ્દો છે.
આજે રાત્રે — પ્રિય વાચક, આ વાત તમારી માટે છે
ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના ચરણોમાં ચડાવેલું ફૂલ સુંદર છે. તેમની સામે પ્રગટાવેલો દીવો સુંદર છે. પ્રેમથી ઝુલાવેલું પારણું સુંદર છે.
પરંતુ કદાચ આજે રાત્રે સૌથી અર્થપૂર્ણ અર્પણ એ છે કે આપણે આ જ મમતા મંદિરની બહાર લઈ જઈએ — ત્યાં સુધી, જ્યાં બાળપણ શાંત છે, અજાણ્યું છે અને રાહ જોઈ રહ્યું છે.
જેઓ સંસ્થાઓ અને સેવાભાવી લોકો આ ક્ષેત્રમાં કામ કરે છે — દેશને આ સંખ્યાઓ દેખાડવામાં મદદ કરો. આજે ભારતની જેલોમાં કેટલી માતાઓ સાથે નાના બાળકો રહે છે? તેઓ શુંમાં સૂએ છે? તેમને શું જોઈએ છે?
માધ્યમો માટે — આ માત્ર ભાવનાત્મક પ્રશ્ન નથી, આ પૂછવા જેવો જાહેર પ્રશ્ન છે. રાજ્યના જેલ વિભાગને સીધો પ્રશ્ન પૂછવો જોઈએ: કેટલા બાળકો હાલ કેદ માતાઓ સાથે રહે છે અને તેમના માટે કઈ ન્યૂનતમ સુવિધાઓ છે?
નીતિનિર્માતાઓ, ન્યાયતંત્ર અને જેલ સત્તાધિકારીઓ માટે — નૈતિક દિશા સ્પષ્ટ છે; હવે અધૂરું કામ છે દેખાય એવી અને માપી શકાય એવી અમલવારી: સુરક્ષિત બેડિંગ, શિશુ કિટ, ગરમ ખૂણો, શક્ય હોય ત્યાં ક્રેચ, અને સમગ્ર દેશ જોઈ શકે એવો એક મૂળભૂત ધોરણ.
CSR નેતાઓ માટે — કેટલીક સમસ્યાઓ માટે કરોડો રૂપિયાની જરૂર પડે છે. પરંતુ આ પ્રકારની જરૂરિયાત માટે ઘણી વાર સૌથી પહેલાં અંતરાત્મા, સંકલન અને કાળજીની જરૂર પડે છે. એક પારણું, એક ધાબળું, સુવા માટે સુરક્ષિત ખૂણો — આ એવી દુર્લભ બાબત છે, જેને માત્ર સહાય નહીં, પરંતુ પૂર્ણ રીતે ઉકેલી શકાય.
અને દરેક ભારતીય માટે, જે આજે રાત્રે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનું પારણું ઝુલાવશે — આ યાદ રાખવા માટે કોઈની રાહ જોવાની જરૂર નથી.
ભક્તિ મંદિર સુધી જ સીમિત ન રહે.
આજે રાત્રે આપણે કોઈ ચમત્કારની જરૂર નથી. આજે રાત્રે યમુનાને રસ્તો આપવાની જરૂર નથી. આજે રાત્રે જેલના દરવાજા પોતાની જાતે ખૂલવાની જરૂર નથી.
આજે રાત્રે આપણને ફક્ત એટલું જોઈએ છે કે આપણી માન્યતા મંદિરથી જેલના દરવાજા સુધી ચાલીને જઈ શકે.
કયું પારણું ઝુલાવવાનું આપણે ભૂલી ગયા છીએ?
આજે રાત્રે, જ્યારે હું ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનું પારણું ઝુલાવીશ, ત્યારે હું ભક્તિ સાથે ઉજવણી કરીશ.
પરંતુ મારા હૃદયમાં, હું જેલની દીવાલોની અંદર રહેલા અજાણ્યા બાળકોને પણ યાદ કરીશ — એવા બાળકોને, જે ગૌરવ માંગવા માટે બહુ નાના છે, કેદને સમજવા માટે બહુ નિર્દોષ છે, અને ભૂલી જવા માટે બહુ પવિત્ર છે.
આ વર્ષે, આ યાદ પણ મારી પ્રાર્થના છે. આ વર્ષે, આ ચિંતા પણ મારું અર્પણ છે. આ વર્ષે, આ વિચાર પણ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની મારી ઉપાસના છે.
જન્માષ્ટમીની હાર્દિક શુભકામનાઓ.
પરિશિષ્ટ: આજે રાત્રે જે કોઈ માત્ર અનુભવવા નહીં, પરંતુ કંઈક કરવા ઇચ્છે છે તેમના માટે
ભારતના સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે વર્ષ 2006માં કેદ માતાઓ સાથે રહેતા બાળકોના રક્ષણ, ભોજન, આશ્રય, આરોગ્યસંભાળ અને શિક્ષણ અંગે મહત્વપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા આપી હતી — સહાનુભૂતિ તરીકે નહીં, પરંતુ અધિકાર તરીકે.
વર્ષ 2023માં સંસદીય સમિતિએ પણ આ સુરક્ષાઓને વધુ મજબૂત કરવાની ભલામણ કરી હતી. વર્ષ 1993થી India Vision Foundation જેવી સંસ્થાઓ જેલની અંદર બાળકો માટે ક્રેચ સંબંધિત કામ કરતી આવી છે અને આજે પણ આ કાર્ય ચાલુ છે.
જો આજે રાત્રે આ વિચાર તમને સ્પર્શે, તો શરૂઆત અહીંથી થઈ શકે છે — તમારા રાજ્યની જેલોમાં શું સુવિધાઓ છે તે પૂછો, જે લોકો પહેલેથી કામ કરી રહ્યા છે તેમને સહયોગ આપો, અથવા ઓછામાં ઓછું આ પ્રશ્ન જાહેરમાં પૂછો — જેમ મેં અહીં પૂછ્યો છે.
Comments
Post a Comment